Η αλλαγή στροφής του Κοινοβουλίου της Ανατολικής Λιβύης με την επικύρωση του Τουρκολυβικού μνημονίου επιφέρει σημαντικές μεταβολές στη στάση που υιοθετεί πλέον ο στρατάρχης Χαλίφα Χάφταρ, του οποίου η κυβέρνηση για σειρά χρόνων αρνούνταν να εγκρίνει την συμφωνία που είχε υπογραφεί μεταξύ της Τουρκίας και της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Τρίπολης.
Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις απο Ελλάδα Κύπρο και Αίγυπτο, οι οποίες είχαν αντιταχθεί εξ’αρχής στη συμφωνία η οποία παραβιάζει τα κυριαρχικά τους δικαιώματα. Η αλλαγή στάσης του Χάφταρ, επαναφέρει στη συζήτηση την διαμάχη για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών μεταξύ των χωρών.
Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης σηματοδοτεί μια σημαντική μεταβολή στις σχέσεις της Τουρκίας με το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ. Ενώ η Άγκυρα είχε παρέμβει στρατιωτικά το 2019 για να στηρίξει την κυβέρνηση της Τρίπολης απέναντι στις δυνάμεις του Χαφτάρ, πλέον επιδιώκει να εδραιώσει δεσμούς και με τις ανατολικές λιβυκές αρχές, διευρύνοντας την πολιτική, στρατιωτική και οικονομική της επιρροή. Η εξέλιξη αυτή ενισχύει τη στρατηγική της παρουσία στη Λιβύη και ενδέχεται να διασφαλίσει τα συμφέροντά της ανεξάρτητα από τη μελλοντική πολιτική εξέλιξη της χώρας. Έτσι, η προσέγγιση Άγκυρας–Χαφτάρ αποκτά ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο για τις εσωτερικές ισορροπίες στη Λιβύη, αλλά και για τον ευρύτερο γεωπολιτικό ανταγωνισμό στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τι προβλέπει το μνημόνιο μεταξύ Λιβύης-Τουρκίας;
Η συμφωνία αυτή χαράσσει τα όρια σε μια θαλάσσια περιοχή η οποία βρίσκεται ανάμεσα στην Λιβύη και την Τουρκία, με τρόπο που παρακάμπτει και περιορίζει την επιρροή των Ελληνικών νησιών ιδιαίτερα της Κρήτης αλλα και άλλων νησιωτικών εδαφών. Η οριοθέτηση αυτή καταστρατηγεί τα δικαιώματα δραστηριοποίησης της Ελλάδας και της Κύπρου στις συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές, καθώς περιορίζει την δυνατότητα αξιοποίησης των φυσικών πόρων, όπως τα αλιεύματα και τα ενεργειακά κοιτάσματα. Επιπλέον, παρεμποδίζεται η στρατηγική πρόσβαση των κρατών διότι επηρεάζεται η δυνατότητά τους στον σχεδιασμό και την υλοποίηση ενεργειακών έργων στον συγκεκριμένο θαλάσσιο χώρο. Τα παραπάνω έχουν ως επακόλουθο, τον περιορισμό της αξιοποίησης πιθανών κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου που ενδέχεται να υπάρχουν στην υφαλοκρηπίδα.
Η νομιμότητα της Τουρκολιβυκής συμφωνίας υπό το πρίσμα του Διεθνούς Δικαίου
Η Ελληνική πλευρά τονίζει πως η θαλάσσια οριογραμμή που χαράσσεται μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης μέσα στη συμφωνία, δεν λαμβάνει υπόψη την επιρροή των Ελληνικών νησιών τα οποία με βάση τον κανονισμό του διεθνούς δικαίου, δικαιούνται θαλάσσιες ζώνες. «Η Ελλάδα απορρίπτει την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης περί έγκρισης του ψευδεπίγραφου τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 για την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Η απόφαση αυτή δεν μεταβάλλει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα του μνημονίου, το οποίο αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών της περιοχής. Η γεωγραφία και το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας δεν αλλάζουν με μονομερείς, νομικά αβάσιμες κοινοβουλευτικές αποφάσεις. Η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να παρέχουν νόμιμη βάση για την επιχειρούμενη οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Το μνημόνιο παραγνωρίζει, εξάλλου, τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες με βάση την UNCLOS και το διεθνές εθιμικό δίκαιο», αναφέρει το ΥΠΕΞ και συνεχίζει: «Έχοντας ήδη συνάψει συμφωνίες οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με την Αίγυπτο και την Ιταλία, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, η Ελλάδα έχει αποδείξει τον σεβασμό της στο διεθνές δίκαιο και στα κυριαρχικά δικαιώματα γειτονικών κρατών. Καλούμε τη λιβυκή πλευρά να απόσχει από κάθε ενέργεια που αντίκειται στο διεθνές δίκαιο και υπονομεύει τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Ελλάδα έχει ήδη ενημερώσει τους εταίρους και συμμάχους της και θα προβεί σε κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια για τη διασφάλιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων».
Επιπλέον, και σύμφωνα με το άρθρο 311 της σύμβασης του ΟΗΕ για το δίκαιο της Θάλασσας «Μια συνθήκη δεν δημιουργεί ούτε υποχρεώσεις ούτε δικαιώματα για τρίτο κράτος χωρίς τη συναίνεσή του». Η συμφωνία μέσα στην οποία καθορίζεται η θαλάσσια οριογραμμή ανάμεσα στην Λιβύη και την Τουρκία και στην οποία η Ελλάδα δεν αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος, δεν είναι επαρκής για να καθορίσει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της χώρας στις συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές.
Απόρριψη της συμφωνίας απο την πλευρά της ΕΕ
Την σαφή τους αντίθεση κατά της επικύρωσης του τουρκολιβυκού μνημονίου εξέφρασαν ομόφωνα ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Οι δύο Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εξέφρασαν τη βαθιά τους λύπη για την απόφαση της λιβυκής Βουλής, υπενθυμίζοντας ότι η θέση της ΕΕ, όπως διατυπώθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το 2019, παραμένει αμετάβλητη. «Η συμφωνία αυτή παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και είναι άκυρη και ανίσχυρη», υπογραμμίζουν. Παράλληλα, επαναβεβαιώνουν την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη προς την Ελλάδα και την Κύπρο, ενώ επαναλαμβάνουν την πάγια αντίθεση της ΕΕ σε οποιαδήποτε εξωτερική παρέμβαση στη Λιβύη.
Η στρατηγική της Τουρκίας πίσω απο την συμφωνία
Η συμφωνία για την οριοθέτηση των θαλάσσιων περιοχών μεταξύ Λιβύης και Τουρκίας μπορεί να αμφισβητείται ως προς την συμβατότητά της με το διεθνές δίκαιο, συμβάλλει όμως στην βελτίωση των σχέσεων της Άγκυρας με τις δύο αντιμαχόμενες πολιτικές πλευρές της Λιβύης. Απο την μία πλευρά βρίσκεται η διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Τρίπολης δυτικά και απο την άλλη οι ανατολικές Λιβυκές αρχές με βασικό θεσμικό παράγοντα τη Βουλή των Αντιπροσώπων και σημαντική στρατιωτική επιρροή του Χαλίφα Χαφτάρ. Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει μια συμφωνία που υπέγραψε με τη δυτική Λιβύη το 2019 σε ευρύτερο πολιτικό και στρατηγικό εργαλείο, προσεγγίζοντας πλέον και την ανατολική Λιβύη του Χαφτάρ.
Ο Κωνσταντίνος Φίλης, διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), αποδίδει την εξέλιξη στη συστηματική προσπάθεια της Άγκυρας να εδραιώσει την παρουσία της σε ολόκληρο το λιβυκό πολιτικό και στρατιωτικό πεδίο. Σύμφωνα με συνέντευξή του στον ΣΚΑΙ « Η Άγκυρα είχε πάψει να αποτελεί απειλή για τη Βεγγάζη, καταφέρνοντας να ισορροπήσει και με την Τρίπολη, με την οποία οι σχέσεις είναι εδραιωμένες ήδη από το 2019» Ο ίδιος αναφέρεται επίσης στις σημαντικές επενδύσεις που έγιναν τα τελευταία χρόνια απο την πλευρά της Τουρκίας στην Λιβύη και στην αξιοσημείωτη στρατιωτική ενίσχυση που παρείχε στον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ επιδιώκοντας την δημιουργία ενός κοινού πλαισίου ανάμεσα στις δύο αντιμαχόμενες πλευρές.
Ο Κωνσταντίνος Φίλης εκτιμά ότι, παρά τον παράνομο χαρακτήρα που αποδίδει στη συμφωνία, η έγκρισή της από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης έχει τόσο συμβολική όσο και ουσιαστική βαρύτητα. Παράλληλα, επισημαίνει ότι το συγκεκριμένο κοινοβουλευτικό σώμα δεν έχει ανανεωθεί εκλογικά από τον Ιούνιο του 2014, όταν διεξήχθησαν οι τελευταίες βουλευτικές εκλογές στη χώρα.
Σύμφωνα με τον ίδιο, το μνημόνιο είχε προηγουμένως εγκριθεί τυπικά από το Προεδρικό Συμβούλιο, με επίκληση των έκτακτων συνθηκών που επικρατούσαν στη Λιβύη, εξασφαλίζοντας έτσι εσωτερική θεσμική κάλυψη. Η πρόσφατη κοινοβουλευτική απόφαση, κατά την ανάλυσή του, ενισχύει περαιτέρω τη θέση της Τουρκίας, καθώς προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο πολιτικής και θεσμικής στήριξης στο μνημόνιο εντός της Λιβύης. Με αυτόν τον τρόπο, η Άγκυρα επιδιώκει να εδραιώσει τη συμφωνία, παρά τις γεωγραφικές και νομικές αντιρρήσεις που έχουν διατυπωθεί σε βάρος της.